ភាពមិនប្រក្រតីនៃការចម្លងសញ្ញាក្នុងកោសិកា

ជាផ្លូវការ,អ័រម៉ូនមិនមានឥទ្ធិពលផ្ទាល់លើមុខងារកោសិកានោះទេ តែគឺតាមរយៈសញ្ញាបន្ទាប់បន្សំក្នុងកោសិកា(secondary​intracellular​​​ signals)។​ការចម្លងសញ្ញាទាំងនេះត្រូវបានរំខានដោយ​ជំងឺមួយចំនួនហើយក៏អាចរងផលប៉ះពាល់ពីថ្នាំនិង​ជាតិពុលខ្លះផងដែរ។

អ័រម៉ូនខ្លះភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹង កន្លែងទទួលនៃភ្នាសកោសិកា។​ តាមរយៈ guanine nucleotide-binding protein( G proteins)​,​អន្តរកម្មរវាង hormone-receptorធ្វើឲ្យមានការបញ្ចេញអ្នកនាំសារទី២ (second messenger) ដែលមកចម្លងសញ្ញា​របស់​អ័រម៉ូនក្នុងកោសិកា។អ័រម៉ូន១អាចនាំឲ្យកើត​ឡើងនូវអ្នកនាំសារទី២ផ្សេងៗគ្នា អាស្រ័យកោសិកាគោលដៅ និង កន្លែងទទួលរបស់វា។​ ភាពមិនប្រក្រតីនានាអាចកើតឡើងបើសិនជា​៖   ចំនួនកន្លែងទទួលថយចុះ ,​ ចំណងរបស់កន្លែងទទួលជាមួយអ័រម៉ូនខ្សោយ​ ឬការភ្ជាប់ទៅនឹងបណ្តាក់សញ្ញា (Signaling cascade) មិនត្រឹមត្រូវ។

G protein ជាម៉ូលេគុលធំ មានឯកតារង៣ (subunit)គឺ  α ,β និង ​ γ ។ នៅពេលអ័រម៉ូនភ្ជាប់ជាមួយកន្លែងទទួល,​ Guanosine 5’-triphosphate(GTP) បានភ្ជាប់នឹងឯកតារង α ដោយប្តូរបាន GDP បន្ទាប់មក ឯកតារង α​ ក៏ផ្តាច់ចេញពី ឯកតារង β ។​ ឯកតារង α ដែលបានដាស់ឲ្យសកម្មតាមវិធីនេះនឹងត្រូវសំរាកវិញ (Inactivate)ដោយការដកផូស្វ័រ(Dephosphorylation) ពី GTPឲ្យទៅជា​GDP(ព្រោះGTPase)​ដូច្នេះវាអាចទៅភ្ជាប់នឹងឯកតារងទាំង២វិញបាន។

អ័រម៉ូនប៉ិបទីត(peptide hormone)យ៉ាងច្រើនប្រើប្រាស់cyclic adenosine monophosphate(cAMP)ជាអ្នកនាំសារទី២។ ដោយមានការជ្រោមជ្រែងពី Stimulating G protein (Gs)​ ធ្វើឲ្យ adenylyl cyclase(AC)សកម្ម ដូចនេះ cAMP​កើតឡើង​កាន់តែច្រើន។​ cAMPទៅដាស់ប្រូតេអ៊ីនគីណាសអា(protein kinase A) ដែលអាច​ភ្ជាប់ផូស្វ័រ(phosphorylate)របស់អង់ស៊ីម និងម៉ូលេគុលដំណឹកនាំ(transport molecule)។​cAMPក៏ពាក់ព័ន្ធនិងការសម្តែងសែន^១(gene expression)ផងដែរ​តាមរយៈ​ប្រូតេអ៊ីនគីណាសអា(PKA)និងផូស្វរីលកម្ម(phosphorylation)នៃcAMP-responsive element-binding protein(CREB)។cAMPត្រូវបម្លែងទៅជាnoncylclic AMPដោយផូស្វូឌីអេស្ទែរ៉ាសក្នុងកោសិកានាំឲ្យបាត់សញ្ញា។​អ័រម៉ូនខាងក្រោមនេះធ្វើសកម្មភាពតាមរយៈកំណើនកំហាប់cAMPក្នុងកោសិកា៖គ័រទីកូត្រូពីន(ACTH) លុយតូត្រូពីន(LH) ទីរ៉ូត្រូពីន(TSH) ប្រូឡាក់ទីន,សូម៉ាតូត្រូពីន,លីបេរីន(releasing hormones) និងស្តាទីន(release-inhibitinghormone)​មួយចំនួន,គ្លុយកាកុង,ប៉ារ៉ាទីរ៉ូអ៊ីត(PTH),កាល់ស៊ីតូនីន,អាឌីអ៊ុយរេទីន([ADH] V₂ receptors)ហ្កាស្ត្រ៊ីន,សេក្រេទីន,​ប៉ិបទីតអាំងតេស្ទីណាល់វ៉ាសូអាក់ទីវ(VIP),អុកស៊ីតូស៊ីន,អាដេណូស៊ីន(A₂ receptor),សេរ៉ូតូនីន(S₂ receptor)​,​​​                      ដូប៉ាមីន(D_{1 ​}receptor),អ៊ីស្តាមីន(H₂)​ និងប្រូស្តាក្លង់ឌីនដ៏មានឥទ្ធិពលមួយចំនួន។

អ័រម៉ូនប៉ិបទីត និងអ្នកនាំសញ្ញាប្រសាទ(neurotransmitters)មួយចំនួនដូច​ជាសូម៉ាទីន,អាដេណូស៊ីន(A₁ receptor)ដូប៉ាមីន(D₂ receptor)សេរ៉ូតូនីន(S_1α receptor),អង់ស្យូតង់ស៊ីន២,និង​ អាសេទីលកូលីន(M₂ receptor)ធ្វើសកម្មភាពរារាំង អាដេនីលីលស៊ីក្លាស​ដែលនាំឲ្យថយចុះកំហាប់ cAMP ក្នុងកោសិកាតាមរយៈប្រូតេអ៊ីន inhibiting G protein(G_i)។ តាមរយៈការភ្ជាប់ទៅនឹងកន្លែងទទួលផ្សេងគ្នា,អ័រម៉ូនខ្លះអាចបង្កើនកំហាប់cAMP(អេពីនេព្រីនៈβ-receptor, ដូប៉ាមីនៈD₁ receptor) ឬ​បន្ថយវិញ(អេពីនេព្រីនៈ₂ receptor, ដូប៉ាមីនៈD₂ receptor)។

បណ្តាក់សញ្ញាcAMPអាចរងឥទ្ធិពលពី ថ្នាំនិងជាតិពុលដូចជា៖ ជាតិពុល (cholera toxin)របស់មេរោគរាគរូសVibrio choleraeនិង​ជាតិពុលផ្សេងទៀតទៅរារាំងមិនឲ្យឯកតារង α_s សំរាក(deactivate)។ ជាលិទ្ធផលគឺការដាស់សកម្មភាព ACនិង             cAMP-dependent Cl^-channels​ គ្មានសណ្តាប់ធ្នាប់ធ្វើឲ្យ សូដ្យូមក្លរួបញ្ចេញទៅក្នុងផ្លូវអាហារមិនអាចគ្រប់គ្រងបានដែល​ជាហេតុនាំដល់ការរាគខ្លាំងក្លា។ ជាតិពុលរបស់មេរោគក្អកមាន់(Hemophilus pertussis)ទៅរាំងខ្ទប់(block)ប្រូតេអ៊ីន G_i​ធ្វើឲ្យកើនកំហាប់cAMPតាមរយៈមិនអាចឃាត់ឃាំងACបាន(disinhibition of AC)។​ហ្វ័រស្កូលីន(Forskolin)ភ្ញោចផ្ទាល់លើAC​,​ ខណៈស្រឡាយហ្សង់ទីន(Xanthine derivatives)​មាន​តេអូហ្វ៊ីលីន(theophylline)​ជាដើម,រារាំង​ហ្វូស្វូឌីអេស្ទែរ៉ាស(phoshodiesterase)ដែលជាអ្នកបំបែកcAMP,ធ្វើឲ្យ កំហាប់cAMPកើនឡើង។ ស្រឡាយហ្សង់ទីនត្រូបានគេប្រើជាថ្នាំពង្រីកទងសួតក្នុងជំងឺហឺតផងដែរដោយសារវាបង្កើន​កំហាប់cAMP។

ក្រៅពីcAMP កាណូស៊ីនម៉ូណូផូស្វាតស៊ីគ្លិក(cGMP)ដើរតួជាអ្នកនាំសារក្នុងកោសិកា។វាកើតឡើងដោយ កានីលីលស៊ីក្លាស។ក្នុងចំណោមសារធាតុផ្សេងទៀត,Atrial natriuretic factor(ANF)និងអាសូតម៉ូណូអុកស៊ីត(NO)​ក៏មានសកម្មភាពតាមរយៈcGMPនេះដែរ។

អ្នកនាំសញ្ញាក្នុងកោសិកាផ្សេងទៀតរួមមាន៖ 1,4,5-inositol triphosphate(IP₃), 1,3,4,5-inositol tetrakisphosphate​(IP₄)​និងdiacylglycerol(DAG)។ផូស្វូលីប៉ាសសេ ដែលជាប់លើភ្នាសកោសិកា(PLC)​កាត់ផូស្វាទីឌីលីណូស៊ីតុល(IP₂)ទៅជា IP₃និងDAG ក្រោយពីវាត្រូវបានដាស់សកម្មភាពដោយប្រូតេអ៊ីន G₀។​ប្រតិកម្មនេះបង្ករដោយ៖ អេពីនេព្រីន(α₁), អាសេទីលកូលីន(M₂ receptor), អ៊ីស្តាមីន(H₁ receptor), អង់ទីឌីអ៊ុយរេទិក     (V₁ receptor), ប៉ង់ក្រេអូស៊ីមីន(CCK), អង់ស្យូតង់ស៊ីន២, thyrotropin-releasing hormone(TRH), substance P, និង​សេរ៉ូតូនីន(S₁ receptor)។ IP₃រំដោះCa²⁺​ពី​ឃ្លាំងក្នុងកោសិកា។ការបញ្ចេញរបស់ឃ្លាំងនេះធ្វើឲ្យច្រកទ្វារកាល់ស្យូម(Ca²⁺​ channels)នៃភ្នាសចំហរ។ Ca²⁺​ក៏អាចចូល​ក្នុង​កោសិកាតាមរយៈច្រកទ្វារligand-gated Ca²⁺​ផងដែរ។ Ca²⁺​មួយផ្នែកភ្ជាប់នឹងកាល់ម៉ូឌុយលីន ហើយការ​ដាស់​សកម្មភាព​calmodulin-dependent kinase(CaM kinase)មានឥទ្ធិពលលើមុខងារកោសិកាជាច្រើនដូចជា៖​ដំណឹកនាំ​របស់អេពីតេល្យូម,ការបញ្ចេញអ័រម៉ូន,និងការសាយកូន(proliferation)របស់កោសិកា។ DAGទៅជួយជំរុញ(stimulate)​ប្រូតេអ៊ីន​គីណាសសេ(PKC)ដែលត្រូវបានដាស់សកម្មភាពដោយ Ca²⁺នោះ​។ PKC បន្ទាប់មកតម្រឹមតម្រូវ(regulate)​គីណាសផ្សេងទៀត,ភ្នាក់ងារកត់ចម្លង(transcription factors), និងឆ្អឹងកោសិកា(cytoskeleton)។PKCក៏ដាស់សកម្មភាព​បណ្តូរNa⁺/H⁺ដែលនាំឲ្យកើតមជ្ឈដ្ឋានបាស(alkalization)ក្នុងកោសិកានិងកើនចំណុះកោសិកា។មុខងារកោសិកាជាច្រើន​ដែលប៉ះពាល់តាមរបៀបនេះរួមមាន៖ មេតាបូលីស,សកម្មភាពច្រកទ្វារប៉ូតាស្យូម(K⁺ channel),និងចំណែកកោសិកា...។

ការបង្កើតអ៊ីណូស៊ីតុលចេញពីអ៊ីណូស៊ីតុលម៉ូណូផូស្វាតត្រូវរារាំងដោយអង់ទីដេប្រេះសង់លីចូម(antidepressant​​ Li )។ PKCត្រូការការដាស់សកម្មភាពដោយផ័របុលអេស្ទែរ(phorbol ester)។​​ អាស៊ីតអារ៉ាស៊ីដូនិកដែលជាអាស៊ីតខ្លាញ់មិនឆ្អែតច្រើនផ្នែក(polyunsaturated)អាចត្រូវកាត់ចេញពីលីពីតភ្នាសកោសិកា (membrane lipids)រួមទាំង DAGដោយ ផូស្វូលីប៉ាស អា។ អាស៊ីតអារ៉ាស៊ីដូនិកខ្លួនឯងក៏មានឥទ្ធិពលលើកោសិកាខ្លះៗ​ដូចជាទៅលើច្រកទ្វារអ៊ីយ៉ុង( ion channels)ប៉ុន្តែតាមរយៈសកម្មភាពរបស់ ស៊ីក្លូអុកស៊ីសែណាស​ វាអាចត្រូវបម្លែងជា​ប្រូស្តាក្លង់ឌីន និងត្រុំបុកសាន(thromboxane)ដែលសកម្មភាពរបស់ពួកវាមួយផ្នែកទៅដាស់សកម្មភាព អាដេនីលស៊ីក្លាស និងកានីលីលស៊ីក្លាស(guanylyl cylase)។អាស៊ីតអារ៉ាស៊ីដូនិកក៏អាចបម្លែងទៅជា ឡឺកូទ្រីន (leukotrienes)ផងដែរដោយសារ លីប៉ូកស៊ីសែណាស(lipoxygenase)។ ប្រូស្តាក្លង់ឌីន និងឡឺកូទ្រីនមិនត្រឹមតែសំខាន់​ក្នុង​ពេលមានរលាកនិងជាអ្នកនាំសារក្នុងកោសិកាប៉ុណ្ណោះទេតែក៏ជាអ្នកសម្របសម្រួល(mediator)ក្រៅកោសិកាផងដែរ។​lipoxygenase inhibitors និងcycloxygenase-inhibitorsត្រូវបានគេប្រើញឹកញាប់សំរ៉ាប់ព្យាបាលដូចជា ប្រឆាំងរលាក (inhibitor of inflammation),​ និងកំណកផ្តុំផ្លាកែតជាដើមព្រោះវារារាំងកាកកើតឡឺកូទ្រីននិងប្រូស្តាក្លង់ឌីន។

អាំងស៊ុយលីននិងភ្នាក់ងារពន្លូតលាស់ជាច្រើនទៅដាស់សកម្មភាព ទីរ៉ូស៊ីនគីណាស ដែលបញ្ជូនឥទ្ធិពលកោសិកា​​(cellular effects)​​តាមរយៈ គីណាសផ្សេងៗ,អង់ស៊ីម,និងប្រូតេអ៊ីនដំណឹកនាំនាៗ។ទីរ៉ូស៊ីនអាចជាផ្នែកមួយនៃ​​កន្លែងទទួល​​ឬអាចភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងកន្លែងទទួលពេលវាធ្វើការដាស់សកម្មភាព។គីណាសច្រើនតែធ្វើសកម្មភាពដោយ​ភ្ជាប់ផូស្វ័រទៅនឹងគីណាស​ផ្សេងទៀតដែលនាំឲ្យមានបណ្តាក់គីណាស(kinase cascade)។ដូចនេះMitogen-activated protein kinase(​​MAP kinase)​ត្រូវដាស់ដោយគីណាសផ្សេងមួយទៀត(MAP kinase kinase)៕សកម្មភាពដ៏រហ័ស​បែបនេះ​ធ្វើឲ្យកើនឡើង​សញ្ញាកោសិកាដូចបាក់ភ្នំទឹកកក។ p-38 kinase និងJun kinaseដែលតម្រឹមតម្រូវ​ការសម្តែង​នៃសែនតាមរយៈភ្នាក់ងារ​កត់ចម្លងត្រូវបានដាស់សកម្មភាពតាមបណ្តាក់សកម្មភាពបែបនេះដែរ។​ម៉ូលេគុលផ្តល់សញ្ញាដ៏ទៃទៀតដូចជា ប្រូតេអ៊ីនGតូចៗ(p₂₁ Ras)ឬភ្នាក់ងារដំណឹកនាំ(e.g. c-Jun, c-Fos, c-Myc, NF_kB, AP-1)មានសារៈសំខាន់ណាស់ សម្រាប់ការផ្ទេរសញ្ញានៃភ្នាក់ងារពន្លូតលាស់និងការកំណត់អាយុស្លាប់របស់កោសិកា។     មុយតាស្យុង​ នៃសែនសម្រាប់​ភ្នាក់ងារពន្លូតលាស់,ទីរ៉ូស៊ីនគីណាស, Jun, Ras ឬ Mycទៅជាសែនមហារីក​(oncogenes)​អាចធ្វើឲ្យមានការសាយកូន​ដោយស្វ័យ័តមានន័យថាជាការលូតលាស់កោសិកាមហារីក។​ អ្នកសម្របសម្រួល(e.g. tumor​ necrosis factor[TNF]និង​CD95[Fas/Apo1] ligand)ទៅដាស់សកម្មភាពacid sphingomyelinase​ដែលបង្កើត​សេរ៉ាមីតចេញពីsphingomyelin។​សេរ៉ាមីតបង្កជាស៊េរី នៃឥទ្ធិពលកោសិកា(ការដាស់small G protein),នៃគីណាស,​នៃផូស្វាតាស,កាស្ប៉ាស(caspase),មានន័យថាគឺប្រូតេអាសដែលកាត់ប្រូតេអ៊ីនត្រង់ចំណុចcystein-aspartate។​ឥទ្ធិពលសេរ៉ាមីតសំខាន់ក្នុងបន្ទេរសញ្ញានៃកោសិកាដែលស្លាប់តាមកំណត់។               ​    អ័រម៉ូនស្តរ៉ូអ៊ីត(អាល់ដូស្តេរ៉ូន)ជាធម្មតា​មិនមានសកម្មភាពតាមរយៈកន្លែងទទួលនៅលើភ្នាសកោសិកាទេតែឆ្លងកាត់ភ្នាសដោយងាយព្រោះវារលាយក្នុងលីពីត,​ហើយបន្ទាប់មកភ្ជាប់ទៅប្រូតេអ៊ីនអ្នកទទួលក្នុងកោសិកា(ក្នុងស៊ីតូប្លាសឬណ្វៃយ៉ូ)។​ hormone-receptor complexភ្ជាប់ខ្លួន​ទៅDNAរបស់ណ្វៃយ៉ូកោសិកាហើយតម្រឹមតម្រូវការសំយោគប្រូតេអ៊ីន។​   

ការលូតលាស់ និងសម្របខ្លួនរបស់កោសិកា

ជាង១០០ឆ្នាំមកហើយដែល Rudolf Virchow​ មានគំនិតដំបូងគិតអំពីជំងឺកោសិកាមានន័យថា ជំងឺមួយគឺជាវិបត្តិនៃមុខងារកោសិកា។     កោសិកាគឺជាឯកត្តាតូចបំផុតនៃសភាវរស់(Wilhelm Roux) ដែលមានន័យថាកោសិកា(មិនមែនជាភាគល្អិតតូចដទៃទៀត) ស្ថិតនៅទីតាំងមួយ ដែលអាចបំពេញមុខងារមូលដ្ឋាន របស់សារពាង្គកាយមួយដែលគេស្គាល់ថាជា មេតាបូលីស បំលាស់ទី ការបន្តពូជ និង ដំណពូជ ។ ដំណើរការទាំង៣ខាងក្រោយនេះអាចប្រព្រឹត្តទៅបានដរាបណាមានចំណែកកោសិកាតែប៉ុណ្ណោះ បើទោះជា​កោសិកាដែលលែងមានសមត្ថភាពធ្វើចំណែកទៀតហើយ អាចនៅមានសកម្មភាពមេតាបូលីស និង ចលនាខ្លះក៏ដោយ។

ក្រៅកោសិកាភេទដែលចំនួនក្រូម៉ូសូមត្រូវបន្ថយពាក់កណ្តាលកំឡុងពេលមេយ៉ូសកោសិកាភាគច្រើនធ្វើចំណែកនៅក្រោយពេលចំនួន​ក្រូ­ម៉ូសូមត្រូវបានដំឡើងទ្វេរ គឺក្រោយ មីតូស(ចំណែកណ្វៃយ៉ូដោយប្រយោល) បន្ទាប់មកគឺចំណែកស៊ីតុប្លាស(Cytokinesis) ។ នៅក្នុងដំណើរការនេះគ្រប់កោសិកាដែលអាចធ្វើមីតូសបានស្គាល់នូវ វដ្តកោសិកា ឬ ជំនាន់មួយដែលមីតូសមួយ( ប្រហែលកន្លះ ទៅ ពីរម៉ោង) តែងត្រូវបានខណ្ឌចែកពីមីតូសមួយទៀតដោយវគ្គអន្តរកាលមួយ(Interphase)ដែលមានរយៈពេល៦ទៅ៣៦ម៉ោងអាស្រ័យថា​កោសិកាធ្វើចំណែកញឹកញាប់ប៉ុណ្ណា។ សំខាន់បំផុតវដ្តកោសិកាមួយត្រូវគ្រប់គ្រងដោយប្រូតេអ៊ីនជាក់លាក់មួយចំនួនគឺ ស៊ីគ្លីន( Cyclines) ។ វាបង្កើតជា ប្រព័ន្ធសាំញ៉ាំមួយ( Complex) ជាមួយប្រូតេអ៊ីនគីណាស( Protein Kinase) ហៅថា cdc2 ឬ p34^cdc2  ដែលលេចឡើងនៅគ្រប់វគ្គទាំងអស់ ។ នៅពេលចំណែកស៊ីតូប្លាស( Cytokinesis)​បានបញ្ចប់(ចុងវគ្គតេឡូផាស) កោសិកាដែលធ្វើចំណែកជាប់រហូត(labile cell) ចូលទៅដល់វគ្គ G₁(Gap phase 1) ជាពេលដែលវាលូតលាស់ទំហំពេញលេញ ធ្វើបំលែងឯកទេសនឹងបំពេញមុខងារជាលិកាជាក់លាក់(Tissue specific task៖ការសំយោគ RNA និង Protein)​។វាត្រូវបន្តដោយវគ្គ S ដែលមានរយៈពេលប្រហែល ៨ម៉ោង។ កំឡុងវគ្គ S នេះ ចំនួនក្រូម៉ូសូមត្រូវបានដំឡើងទ្វេរ(ការសំយោគ DNA ) ។  បន្ទប់ពីវគ្គ G₂ ដែលមានរយៈពេល ១ ទៅ ២ម៉ោង(ការសំយោគ RNA ,Protein ,ស្តុកថាមពល សំរាប់មីតូស   និង ចំណែក centriole ដោយមានការបង្កើតត្រយ៉ូង( spindle) មីតូសបន្ទាប់ក៏ចាប់ផ្តើម។ ប្រូផាស(ការបម្លែងនៃកោសិកាដូចជាការបាត់ Microvilli និង Golgi apparatus, និង ស្ពៀរកម្មក្រូម៉ូសូម) ត្រូវបន្តដោយវគ្គមេតាផាស(ការ រលុបបាត់ស្រោមណ្វៃយ៉ូ និងក្រូម៉ូសូម តំរៀបគ្នានៅប្លង់អេក្វាទ័រ)។ បន្ទាប់មកចូលដល់វគ្គ anaphase ( ចំណែកក្រូម៉ូសូម និងការធ្វើដំណើររបស់ក្រូម៉ូសុមទៅកាន់ប៉ូលទាំងពីរ)  ដែលត្រូវបន្តដោយវគ្គ តេឡូផាស(ការកើតឡើងស្រោមណ្វៃយ៉ូ)។ចំណែកស៊ីតូប្លាសចាប់ផ្តើមនៅចុងអាណាផាសដោយមានកកើតជ្រលងភ្នាសកោសិកា។ បន្ទាប់មកវគ្ក G₁ថ្មីទៀតក៏ចាប់ផ្តើម។

កោសិកាដែលមានជីវិតខ្លីហៅថា labile cell  មានការបន្តវដ្តកោសិកានេះជានិច្ចដែលអាចទៅជំនួសកោសិកាដែលខូចខាត និងរក្សាចំនួន​ពេញលេញនៃកោសិកាអោយនៅថេរ។ ជាលិកាដែលធ្វើពី Labile cell នេះរួមមាន​ surface epithelia ដែលមាននៅនិងស្បែក, នៅមុយកឺ របស់មាត់,យោនី, មាត់ស្បូន, អេពីតេល្យូមរបស់ក្រពេញទឹកមាត់ , ផ្លួវរំលាយអាហារ,ផ្លូវទឹកប្រម៉ាត់, ស្បូន,ផ្លូវទឹកនោមផ្នែកខាងក្រោម  រួមទាំងខួរឆ្អឹង។

 កោសិកាថ្មីៗនៃជាលិកាទាំងនេះមានប្រភពមកពីការធ្វើចំណែកនៃកោសិកាដើម​ដែលមិនសូវមានការបម្លែង(poorly differentiated​) ​។​​​​ កោសិកាកូនមួយនៃកោសិកាដើមនេះ វានូវរក្សាលក្ខណៈដើមខណៈដែលកោសិកាកូនផ្សេងៗទៀត មានការបំលែង ទៅជាកោសិកាមួយ ដែលមិនអាចធ្វើចំណែកកោសិកា បន្តបន្ទាប់ទៀតបាន។ ឧទាហរណ៏ កោសិកាគ្រាប់ឈាមក្រហម  ឬ គ្រាប់ឈាមស ។ ការបង្កើតកោសិកាភេទឈ្មោល(spermatogenesis) ក៏មានលក្ខណៈ​បំលែងដូចចំណែកកោសិកាខាងលើនេះដែរ។​

កោសិការបស់ជាលិកា និង សរីរៈខ្លះមិនមានការសាយកូនឡើយ  កោសិកាប្រភេទនេះគេហៅថា Stable ឬ Resting Cells។ វាស្ថិតនៅ​ក្នុងវគ្គថេរមួយ  (G₀ )នៅបន្ទាប់ពីមីតូស។ ឧទាហរណ៏នៃកោសិកាបែបនេះគឺកោសិកា Parenchyma (Parenchymal cells)​ របស់ថ្លើម ,តម្រនោម, លំពែង រួមទាំងជាលិកា និងកោសិកា Parenchymal ផ្សេងៗទៀត (Fibroblast , កោសិកាអេពីតេល្យូម, Chondrocyte, កោសិកាឆ្អឹងនិងសាច់ដុំរលីង )។ រំញោចពិសេសដែលបង្ករឡើងដោយតម្រូវការបំពេញតួនាទី ឬ​ការខូចខាតជាលិកា ត្រូវកើតឡើងនៅមុនពេលកោសិកាចូលដល់វគ្គ G₁​(ការកាត់តម្រងនោមម្ខាងចោល ឬ Tubular necrosis , ការកាត់ឬ​ខូច​ផ្នែកណាមួយនៃថ្លើម) ឬ របួស​ជាលិកា​(Tissue trauma) ឧទាហរណ៏ របួសស្បែក។​ជាធម្មតាកោសិកាថ្លើម តែជាង១ភាគរយ​ប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើចំណែកតែចំនួននេះកើនឡើងទៅជាង១០ភាគរយនៅក្រោយការបាត់ផ្នែកណាមួយ​របស់​ថ្លើម។​​

ការផ្លាស់ពីវគ្គ G₀ ទៅវគ្គ G₁ ជាទូទៅត្រូវការការភ្ជាប់នៃភ្នាក់ងារពន្លូតលាស់នានា( Growth Factors)​ និងអ័រម៉ូនជំរុញការលូតលាស់​​​      ( e.g. Insulin) ទៅនឹង​កន្លែងទទួល (Receptor)ជាក់លាក់ដែលធម្មតាឋិតនៅលើផ្ទៃកោសិកា ដើម្បីភ្ញោចឲ្យមាន ការសាយកូន​(Proliferation)។ ទោះយ៉ាងណាក្នុងករណីដែល កន្លែងទទួលជា steroid វាស្ថិតនៅក្នុងស៊ីតូប្លាស ឬ ណ្វៃយ៉ូ របស់កោសិកា៕​ 

កន្លែងទទួលរបស់ ភ្នាក់ងារពន្លូតលាស់ ត្រូវបានដាស់សកម្មភាព​( Activate) (ដោយអំពើរបស់ Tyrosine kinase) នាំឲ្យមានការភ្ជាប់ផូស្វ័រ (Phosphorylation) របស់ប្រូតេអ៊ីន។ ចុងក្រោយការផ្តល់សញ្ញាបន្តបន្ទាប់ចូលដល់ណ្វៃយ៉ូ, ការសំយោគ DNA ត្រូវបានភ្ញោច ហើយកោសិកាត្រូវធ្វើចំណែក។

ក្រៅពីភ្នាក់ងារពន្លូតលាស់ជាកលាក់ (e.g.: Hepatic growth factors នៅក្នុងថ្លើម) មាន កត្តាទូលំទូលាយជាងនេះទៀត​មាន​ Epidermal growth factors (EGF), Transforming growth factor(TGF-α), Platelet-derived growth factor(PDGF), Fibroblast growth factor( FGF),​រួមទាំង Cytokine ផ្សេងៗដូចជា Interleukin I​ និង Tumor necrosis factor(TNF)ផង ។ ការរាំងខ្ទប់នៃការសូតលាស់កើតមានឡើង ជាឧទាហាណ៏ចំពោះ Epithelium ដែលចន្លោះកោសិកាត្រូវបានបិទខ្ទប់​ដោយសារ​ការធ្វើចំណែក គឺពេលដែលកោសិកាក្បែរគ្នាមកភ្ជាប់់ជាមួយគ្នា(Contact Inhibition)​៕ ទោះបីយ៉ាងណា ការលូតលាស់ជួសជុល​របស់ថ្លើមនឹងឈប់នៅពេលដែលម៉ាសសរីរៈដើម

 ត្រូវបានបំពេញ។ TGF-β និង Interferon- β ស្ថិតក្នុងចំណោមសញ្ញា(Signals) ទាំងឡាយដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះ ការលូតលាស់ត្រឹមត្រូវ(Regulation) ៕

ការជួសជុលនៃ Labile cells និង Stable Cells មិនមែនមានន័យថា ទម្រង់ជាលិកាដើមត្រូវបានសាងសង់ឡើងវិញនោះទេ។ ដើម្បីកើតឡើងបាន Extra cellular matrix ត្រូវនៅល្អព្រោះវាជាប្រពន្ធ័នាំផ្លូវសម្រាប់រូបរាង ,ការលូតលាស់, បំលាស់ទី និង បំលែងឯកទេសនៃកោសិកា។Extracellular matrix មានប្រូតេអ៊ីនទម្រង់សសៃ(Fibrous structural protein)ដូចជា កូឡាសែនI,II-V​ ,​ អេឡាស្ទ៊ីន ហើយ និង Intracellular Matrix របស់ គ្លីកូប្រូតេអ៊ីន(e.g.: Fibronectin and Laminin ) ដែលត្រូវ​ភ្ជាប់​ក្នុង​ Proteoglycans និង Glucosaminoglycans អន្ធឹល។ គែម Extracellular matrix របស់ Epithelium, Endothelium និង​ កោសិកាសាច់ដុំ  ស្ថិតក្នុងទម្រង់ជាកំរាល (Basal lamina) ។ អាំងតេគ្រីន គឺជាប្រូតេអ៊ីនរបស់ភ្នាសកោសិកា​ដែលភ្ជាប់ Extracellular Matrix ទៅនឹង ឆ្អឹងក្នុងកោសិកា(Intracellular Cytoskeletons) ហើយបញ្ជូនសញ្ញាសម្រាប់ការលូតលាស់ , បំលាស់ទី  និង បំលែងឯកទេស ពីកោសិកា ទៅផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា។ បើសិនជាមានខូចខាតជាលិកាធ្ងន់ធ្ងរ ធ្វើឲ្យ Matrix រងការបំផ្លាញ់យ៉ាងខ្លាំងក្លា ឧទាហរណ៏ ដំបៅក្រពះជ្រៅ ឬ រលាកស្បែកមាន​ទម្រង់ធំ , ជាលិកាដើមត្រូវបានជំនួសដោយជាលិកា ក្រិន( Scar Tissue) ។​ ក្នុងករណីនេះ Resting Cells របស់ជាលិកាសន្ធាន​និង Mesenchyme ក៏បង្កើតកូនចៅ ច្រើនផងដែរ៕

នៅពេលដែលកោសិកាអចិន្ត្រៃយ៍ ងាប់វាមិនត្រូវបានជំនួសវិញឡើយដោយសារគ្មានសមត្ថភាព ធ្វើចំណែកកោសិកាបាន។ កោសិកាទាំងនោះរួមមាន កោសិកាប្រសាទចំពោះ មនុស្សពេញវ័យ ជាដើម។ សមត្ថភាពជុសជុលរបស់បេះដូងមនុស្សពេញវ័យ និង កោសិកាសាច់ដុំ គឺមានកំនត់ណាស់ ឧទាហរណ៏ ការរលួយសាច់ដុំបេះដូង(Myocardial infarction) ៕

ការសម្របខ្លួន(adaptation)តាមតម្រូវការធម្មតា ឬ មិនធម្មតា របស់សរីរៈ អាចសម្រេចបានតាមរយៈការបង្កើន ឬ បន្ថយចំនួនកោសិកា (Hyperplasia ឬ Aplasia) ។ វាអាចត្រូវបានភ្ញោចដោយសារ Hormone (ការលូតលាស់លក្ខណៈភេទបន្ទាប់,​ ការលូតលាស់ Epithelium នៃក្រពេញទឹកដោះ ក្នុងកំឡុងពេលមាន​គភ៏) ឬ ដោយសារដំណើរការជួសជុលក្នុងការផ្សះរបួស ឬក៏ ក្រោយការថយចុះ Parenchyma របស់ថ្លើម។​ ទំហំកោសិកា ក៏អាចកើនឡើង (Hypertrophy) ឬ ថយចុះ ( Atrophy)ផងដែរ។ ការសម្របខ្លួននេះ​អាចត្រូវបានភ្ញោចដោយ​អ័រម៉ូន,កំណើនឬការថយចុះតម្រូវការ។ទោះស្បូនលូតលាស់កំឡុងពេលមានផ្ទៃពោះមានទាំង hypertrophy និង hyperplasiaមែន តែកម្លាំងសាច់ដុំឆន្ទៈនិងសាច់ដុំបេះដូងអាចកើនឡើងបានតែក្នុងករណី Hypertrophy​ប៉ុណ្ណោះ។​ដូច្នេះហើយ​បានជា​សាច់ដុំឆន្ទៈរីកមាឌតាមរយៈ​ការហាត់សាច់ដុំ ឬស្វិតពេលយើង​មិនសូវមានការប្រើប្រាស់វា​(ការអមក្រោយមានការបាក់ឆ្អឹង​ឬ​មិនមានរំញោចប្រសាទ(innervation)។ ចំពោះអត្តពលិក សាច់ដុំបេះដូងរីកធំដើម្បីបំពេញតម្រូវការ​ច្របាច់ឈាមខ្លាំងក្លា(high cardiac output)​ ឬវាអាច​មិនប្រក្រតី​ដូចក្នុងករណីលើសសម្ពាធឈាមជាដើម។ កោសិកាដែលស្វិតមិនមែនវាស្លាប់នោះទេ​គឹអាចមាន​សកម្មភាពឡើងវិញបាន លើកលែងតែកោសិកាអចិន្ត្រៃយ៍(brain atrophy)។​យ៉ាងណាមិញ,ផ្លូវសញ្ញា(signal pathways​)​ស្រដៀងគ្នានេះនាំដល់ការស្វិត(atrophy​)​និង​ការស្លាប់នៃកោសិកាតាមការកំណត់(programmed cell deathឬapoptosis) ​​​​​​ដូច្នេះចំនួនកោសិកាកាន់តែច្រើនអាចនឹងស្លាប់ក្នុងជាលិកា​ដែលស្វិត។

មេតាផ្លាស៊ី(Metaplasia)គឺជាបម្លែងខ្លួនពីកោសិកាពេញវ័យ១ទៅជាប្រភេទកោសិកាផ្សេងទៅវិញទៅមកបាន(reversible)។វាជាការ​សម្របខ្លួនធម្មតានៃកោសិកាទៅនឹងបម្រែបម្រួលណាមួយ។​​​​​ឧទាហរណ៍៖​ Transitional epithelium របស់ប្លោកនោមបម្លែងទៅជា​អេពីតេល្យូមសំប៉ែត​ពេលដែលវាបានរងរបួសដោយសារក្រួសតម្រងនោម​​,ហើយអេពីតេល្យូមរបស់បំពង់អាហារក៍ដូច្នេះដែរពេលReflux oesophogitisឬអេពីតេល្យូមនៃផ្លូវដង្ហើមរបស់អ្នកជក់បារីខ្លាំងនិងរយៈពេលយូរ។ការផ្លាស់ប្តូរអេពីតេល្យូមអាចនឹងទប់ទល់តមម្រូវការ​មិន​ប្រក្រតីនានា(unphysiological demands) តែក៏អាចនាំក្លាយជាកោសិកាមហារីកបានដែរ។